Tổng quan thay đổi trong Quy tắc VIAC 2026

Quy tắc tố tụng trọng tài mới có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 (“Quy tắc VIAC 2026”), vừa được Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (“VIAC”) ban hành, đem lại hy vọng về một bước tiến dài đối với sự phát triển của trọng tài quy chế Việt Nam. Với những người hành nghề đã quen thuộc với Quy tắc tố tụng trọng tài 2017 của VIAC (“Quy tắc VIAC 2017”), Quy tắc VIAC 2026 cho thấy một sự thay đổi toàn diện. Quy tắc mới là sự chuyển dịch từ những hạn chế do phụ thuộc vào pháp luật trọng tài nội địa sang những cơ chế được áp dụng rộng rãi trong trọng tài quốc tế. Trong buổi giới thiệu Quy tắc mới, VIAC xác định các định hướng sửa đổi lớn xuất phát từ việc tham khảo các mô hình quy tắc tố tụng của các trung tâm trọng tài trong khu vực và trên thế giới, hướng đến việc bổ sung các cơ chế tố tụng hiện đại, nâng cao hiệu quả thủ tục trọng tài và đẩy mạnh số hóa.

Với mong muốn cập nhật đến Quý độc giả các điểm mới nổi bật của Quy tắc VIAC 2026 phù hợp với định hướng mà VIAC đề ra, trong bài viết này, CNC Counsel sẽ tiếp cận những thay đổi chủ chốt của Quy tắc VIAC 2026 so với Quy tắc VIAC 2017, đồng thời giới thiệu các khái niệm tương ứng được ghi nhận trong các bộ quy tắc tố tụng trọng tài quốc tế thịnh hành, với hy vọng cung cấp một cái nhìn toàn diện về nguồn gốc của các thay đổi này.

1. Số hóa tố tụng và ghi nhận eCase

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy đầu tiên của Quy tắc VIAC 2026 là việc chính thức ghi nhận nền tảng VIAC.eCase. Theo Điều 8.2 Quy tắc VIAC 2026, VIAC.eCase được định nghĩa là nền tảng quản lý hồ sơ trực tuyến của VIAC, cho phép nộp đơn và tài liệu dưới dạng điện tử, và có thể truy cập từ trang thông tin điện tử của VIAC. Tài khoản VIAC.eCase là kênh tiếp nhận thông báo, tài liệu tố tụng có giá trị pháp lý tương đương với địa chỉ hành chính hoặc địa chỉ thư điện tử.[1]

Điều này sẽ đảm bảo việc các bên, hội đồng trọng tài và trung tâm trọng tài có thể tiếp cận tài liệu đầy đủ và cùng thời điểm mà bên phát hành không phải mất nhiều thời gian để thu thập chứng cứ gửi và nhận. Tuy nhiên, để làm được điều này, một hoặc các bên phải có thỏa thuận với VIAC về việc sử dụng VIAC.eCase[2], điều mà không chắc chắn sẽ đạt được do sẽ gây phát sinh chi phí tố tụng.

Bên cạnh VIAC.eCase, Quy tắc VIAC 2026 còn ghi nhận việc ứng dụng công nghệ vào tố tụng, bao gồm việc cho phép sử dụng công cụ được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo, họp trực tiếp kết hợp trực tuyến (hybrid).

Trong trọng tài quốc tế, xu hướng số hóa tố tụng và nền tảng quản lý hồ sơ của riêng trung tâm trọng tài đã được ứng dụng trong một thời gian. Một vài trong số đó có thể kể đến ICC Case Connect khởi động vào năm 2022, SIAC Gateway khởi động vào năm 2024.

2. Tranh chấp từ nhiều hợp đồng và gộp vụ tranh chấp

Trong Quy tắc VIAC 2026, Điều 6 về tranh chấp từ nhiều hợp đồng và Điều 17 về gộp các vụ tranh chấp là hai cơ chế có mối quan hệ mật thiết: giải quyết hiệu quả các tranh chấp chuỗi. Tranh chấp chuỗi là một khái niệm mới được VIAC đưa ra tại chuỗi hội thảo bàn luận riêng về đề tài này[3] để gọi chung các tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng, nhiều thỏa thuận trọng tài, nhiều quan hệ pháp luật hoặc nhiều vụ trọng tài riêng biệt nhưng liên quan đến nhau hoặc có nhiều điểm tương tự nhau.

Trong trọng tài quốc tế, hai khái niệm này được tách bạch thành “multi-contract arbitration” và “mass arbitration”, chủ yếu được phân biệt bằng một số đặc trưng cơ bản sau:

Tóm lại, việc phân biệt được multi-contract arbitration và mass arbitration sẽ đóng vai trò then chốt để hiểu được ngụ ý soạn thảo của Điều 6 và Điều 17 của Quy tắc VIAC 2026. Điều 6 Quy tắc VIAC 2026 đã có những điều chỉnh đáng kể so với cách quy định mơ hồ tại Điều 6 Quy tắc VIAC 2017 để tăng khả năng áp dụng của điều khoản này trên thực tiễn. Tuy nhiên, từ đây lại phát sinh một vấn đề mới, đó là tồn tại hai điều khoản cùng quy định về gộp vụ tranh chấp với những điều kiện có thể gây nhầm lẫn.

 

Trong Quy tắc Tố tụng Trọng tài năm 2021 của ICC (“Quy tắc ICC”), Điều 9 về Multiple Contracts được xếp vào nhóm quy định “Multiple Parties, Multiple Contracts and Consolidation” và được nối tiếp bởi Điều 10 về Consolidation of Arbitrations. Cách sắp xếp này cho thấy phần nào chủ đề chung của hai điều khoản nhưng vẫn bảo đảm khả năng phân biệt trường hợp áp dụng khi đọc nội dung từng điều khoản. Đối với những người hành nghề tố tụng tại Việt Nam chưa có cơ hội tìm hiểu sâu về trọng tài quốc tế, việc phân định Điều 6 và Điều 17 của Quy tắc VIAC 2026 có thể sẽ trở thành một điểm cần lưu ý để tối ưu chiến lược tố tụng khi khởi kiện tại VIAC.

3. Bổ sung bên tranh chấp

Một điểm mới quan trọng khác của Quy tắc VIAC 2026 là Điều 18 về bổ sung bên tranh chấp – một khái niệm hoàn toàn không có trong Quy tắc VIAC 2017. Khái niệm gốc trong trọng tài quốc tế “Joinder” chính là xuất phát điểm của Điều 18. Về cơ bản, nội hàm của Điều 18 Quy tắc VIAC 2026 và “Joinder” là giống nhau khi cho phép bổ sung một bên không phải là một bên của thỏa thuận trọng tài trở thành một bên của tranh chấp.

Cơ chế bổ sung này vô cùng cần thiết do trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp tư và thẩm quyền phân xử của trọng tài viên đối với các bên dựa trên cơ sở duy nhất là các bên đã trao cho trọng tài viên thẩm quyền phân xử bằng thỏa thuận trọng tài. Vì vậy, việc bổ sung một bên thứ ba vào tố tụng trọng tài trở nên phức tạp hơn rất nhiều so với tố tụng tại tòa án, kể cả khi bên thứ ba có mong muốn như vậy. Sự xuất hiện của Điều 18 Quy tắc VIAC 2026 đem lại nhiều ý nghĩa tố tụng quan trọng:

Để tìm thêm quy định về “Joinder” của các trung tâm trọng tài quốc tế khác, Điều 7 Joinder of Additional Parties hoặc Điều 18 Joinder của Quy tắc Trọng tài 2025 của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (“Quy tắc SIAC”) sẽ là những nguồn tham khảo hữu ích cho người hành nghề tại Việt Nam.

4. Thủ tục rút gọn

Từ Quy tắc VIAC 2017, VIAC đã bước đầu cung cấp cơ sở để yêu cầu áp dụng thủ tục rút gọn tại Điều 37. Tuy nhiên, với tình trạng thiếu một tiến trình tố tụng rõ ràng, cộng thêm trường hợp được áp dụng duy nhất là khi các bên có thỏa thuận, thủ tục rút gọn theo Quy tắc VIAC 2017 dường như không khả thi trên thực tế.

Quy tắc VIAC 2026 thay đổi đáng kể cách tiếp cận này bằng việc, ngoài Điều 24 để giới thiệu về thủ tục rút gọn, đưa ra Phụ lục II để quy định chi tiết về tiến trình này. Đáng chú ý hơn cả, phải kể đến vai trò quyết định của Chủ tịch VIAC đối với việc áp dụng thủ tục rút gọn. Theo Điều 24 Quy tắc VIAC 2026, đối với các vụ tranh chấp có thỏa thuận trọng tài xác lập sau ngày Quy tắc VIAC 2026 có hiệu lực mà trong đó các bên thỏa thuận áp dụng Quy tắc VIAC 2026 hoặc thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại VIAC các bên được coi là đã đồng ý áp dụng thủ tục rút gọn theo quyết định của Chủ tịch VIAC, trừ khi các bên có thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản về việc loại trừ thủ tục rút gọn.

Hai trong số ba căn cứ để quyết định việc áp dụng thủ tục rút gọn mà người hành nghề luật tại Việt Nam nên lưu ý là tổng giá trị tranh chấp và mức độ phức tạp của tranh chấp. Theo cách tiếp cận phổ biến của trọng tài quốc tế, các căn cứ này có thể được diễn giải là với các tranh chấp giá trị càng nhỏ hoặc nội dung tranh chấp càng ít phức tạp, khả năng Chủ tịch VIAC quyết định áp dụng thủ tục rút gọn càng cao. Ví dụ, theo Quy tắc SIAC, quy trình rút gọn có thể được áp dụng trong trường hợp giá trị tranh chấp không vượt quá một triệu đô la Singapore.

Giữa hai xu hướng của thế giới về việc quy định áp dụng thủ tục rút gọn là tùy nghi hay bắt buộc, VIAC đã lựa chọn đi theo hướng của ICC khi cho phép Chủ tịch Trung tâm quyết định thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thỏa thuận của các bên. Đây sẽ là một hình thức tố tụng đáng cân nhắc. Các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng với luật sư khi đàm phán, soạn thảo hợp đồng nên cân nhắc hai điểm:

• Thủ tục rút gọn có thể giúp giảm thiểu nhiều gánh nặng tố tụng mà một vụ tranh chấp kéo dài có thể gây ra.
• Nếu không muốn áp dụng thủ tục rút gọn, các bên cần thỏa thuận minh thị về việc loại trừ áp dụng thủ tục rút gọn.

5. Cuộc họp quản lý vụ tranh chấp và cuộc họp quản lý của VIAC

Đối với vấn đề quản lý vụ tranh chấp, VIAC cho thấy sự quan tâm và nỗ lực cải thiện đáng kể khi bổ sung các quy định về cuộc họp giữa VIAC và các bên tại Điều 23 và sự xuất hiện của cuộc họp quản lý vụ tranh chấp xuyên suốt Điều 16.

Nói về cuộc họp giữa VIAC và các bên, VIAC mô tả xu hướng này là sự chuyển dịch từ “passive administration” sang “active case management” – chuyển dần từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình hỗ trợ quản trị thủ tục. Cuộc họp giữa VIAC và các bên dường như đang học hỏi từ Điều 11 của Quy tắc SIAC do Quy tắc ICC hiện không quy định về cuộc họp có tính chất tương tự.

Điểm đặc biệt hơn liên quan đến kỹ thuật quản lý vụ việc cần nhắc đến đó là sự xuất hiện của cuộc họp quản lý vụ tranh chấp được phổ biến rộng rãi với cộng đồng trọng tài quốc tế qua Điều 24 Quy tắc ICC với tên gọi  “case management conference”. Đây là khái niệm dùng để chỉ cuộc họp được tổ chức giữa Hội đồng Trọng tài và các bên nhằm thảo luận sớm về trình tự tố tụng, lịch biểu tố tụng, và các vấn đề thủ tục khác. Ngoài ra, đây cũng là cơ hội để Hội đồng Trọng tài có thể đưa ra khuyến nghị sớm về khả năng hòa giải.

Sự thay đổi này cho thấy nỗ lực của VIAC trong việc chuyển từ mô hình quản lý tố tụng phản ứng thụ động theo diễn biến của vụ việc sang mô hình chủ động quản trị tiến trình tố tụng. Thành quả kỳ vọng có thể đạt được từ sự chuyển đổi này là tăng hiệu quả quản trị vụ việc, tính minh bạch và khả năng dự đoán của tố tụng trọng tài, đồng thời giảm tác động từ các chiến thuật trì hoãn của những bên tham gia tranh chấp thiếu thiện chí.

6. Nghĩa vụ công khai của trọng tài viên và nghĩa vụ công khai tài trợ tố tụng

Song song với các cải cách mang tính kỹ thuật, VIAC cũng nhấn mạnh việc tăng cường sự tập trung vào yếu tố minh bạch của tố tụng trọng tài qua Điều 12 và Điều 16.7 Quy tắc VIAC 2026 liên quan đến tính độc lập, vô tư và khách quan của trọng tài viên và công khai tài trợ tố tụng.

Điều 12 Quy tắc VIAC 2017 vốn đã đề ra một số yêu cầu sơ khởi để trọng tài viên chứng minh sự vô tư, độc lập và khách quan của mình như thông báo về sự việc gây ảnh hưởng tại thời điểm được chọn là trọng tài viên, không hành động như luật sư, không liên lạc riêng với các bên. Tuy nhiên, đến với Quy tắc VIAC 2026, những nghĩa vụ này được bổ sung, thúc đẩy siết chặt hơn, mà nổi bật trong số đó phải kể đến:

Thay đổi này phản ánh phần nào nội dung của  Hướng dẫn của Hiệp hội luật sư quốc tế (IBA) về Xung đột lợi ích trong Trọng tài Quốc tế (“Hướng dẫn của IBA”) và do đó có thể được xem là kết quả của việc học hỏi, tiếp thu từ Hướng dẫn của IBA. Hướng dẫn của IBA đã trở thành một chuẩn mực quen thuộc trong thực tiễn trọng tài quốc tế và là công cụ vô cùng hữu hiệu để các bên nhận diện và đánh giá xung đột lợi ích từ đó đưa ra khiếu nại phù hợp.

Bên cạnh đó, Quy tắc VIAC 2026 cũng đem đến một khái niệm hoàn toàn mới là tài trợ tố tụng từ bên thứ ba, với tên gọi gốc là “third-party funding”. Theo định nghĩa tại Guideline on Third-Party Funding của CIArb[4], third-party funding được định nghĩa là “Một thỏa thuận hợp đồng trong đó một chủ thể bên ngoài (bên tài trợ) tài trợ một phần hoặc toàn bộ phí và chi phí pháp lý của một bên để theo đuổi hoặc bảo vệ một vụ kiện. Đổi lại, bên tài trợ được hưởng một phần trong bất kỳ khoản tiền thu hồi nào hoặc một bội số của số tiền đã đầu tư nếu vụ kiện thành công. Nếu vụ kiện thất bại, bên tài trợ thường phải chịu tổn thất.” Từ định nghĩa này, có thể thấy vấn đề chính phát sinh từ việc một trong các bên nhận tài trợ tố tụng nằm ở khả năng tồn tại mối quan hệ gây ra xung đột lợi ích giữa bên thứ ba tài trợ, bên còn lại trong tranh chấp và hội đồng trọng tài, qua đó liên hệ mật thiết với nghĩa vụ công khai của trọng tài viên quy định tại Điều 12 Quy tắc VIAC 2026. Trong trường hợp tranh chấp được tài trợ bởi bên thứ ba, việc duy trì hai cơ chế tương hỗ, trọng tài viên công khai liên tục trong quá trình tố tụng song song với việc các bên công khai thỏa thuận tài trợ tố tụng, sẽ tăng cường khả năng bảo vệ sự công bằng, minh bạch của tiến trình tố tụng và giảm thiểu rủi ro khiếu nại hoặc yêu cầu hủy phán quyết liên quan đến xung đột lợi ích.

Thỏa thuận tài trợ tố tụng chưa phải là một thực tiễn phổ biến trong tố tụng trọng tài tại Việt Nam. Điều 16.7 Quy tắc VIAC 2026 quy định về nghĩa vụ công khai của một hoặc các bên đối với VIAC và Hội đồng Trọng tài liên quan đến thỏa thuận tài trợ tố tụng dường như đang hướng đến các vụ tranh chấp quốc tế; đồng thời, đây cũng có thể được xem như một bước mở đường cho cơ chế này xuất hiện trong các tranh chấp giữa doanh nghiệp, cá nhân Việt Nam.

7. Giới hạn trách nhiệm

Điều 44 Quy tắc VIAC 2026 cũng là một quy định không liên quan đến kỹ thuật quản lý tố tụng và cũng không nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên trong tranh chấp mà là để bảo vệ Hội đồng trọng tài và VIAC. Cụ thể, theo điều khoản này, trọng tài viên, VIAC và nhân sự của VIAC sẽ được miễn trách nhiệm đối với bất kỳ hành vi hoặc thiếu sót do bất cẩn nào liên quan đến nội dung hoặc thủ tục ban hành quyết định, phán quyết, văn bản khác hoặc sai sót nào về thủ tục trong quá trình tố tụng, ngoại trừ trường hợp có thể chứng minh hành vi, thiếu sót hoặc sai sót được thực hiện một cách gian dối, thiếu trung thực.

Quy định này rất có ý nghĩa đối với thực tiễn tố tụng trọng tài tại Việt Nam hiện nay. Trên thực tế, nhiều trường hợp trọng tài viên và trung tâm trọng tài đang phải chịu áp lực từ việc một trong các bên cố tình sử dụng khiếu nại để gây áp lực lên quá trình ra quyết định của trọng tài viên hoặc tổ chức trọng tài. Việc cung cấp một cơ chế bảo vệ những chủ thể có thẩm quyền ra quyết định sẽ góp phần quan trọng trong việc đảm bảo sự độc lập, khách quan của vận hành trọng tài quy chế.

Không nằm ngoài xu hướng điều chỉnh của các điều khoản khác, đây cũng là một quy định được học hỏi gần như toàn bộ từ các bộ quy tắc như Điều 44 Quy tắc ICC hay Điều 65 Quy tắc SIAC.

Kết luận

Quy tắc VIAC 2026 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý của trọng tài quy chế tại Việt Nam, từ việc bổ sung hàng loạt cơ chế mới đến cách thức VIAC định hình lại tư duy quản lý và điều hành tố tụng. Qua những thay đổi nổi bật tiếp thu nhiều cơ chế tiến bộ của trọng tài quốc tế, VIAC đang từng bước tiến gần hơn tới mô hình trọng tài hiện đại trên phạm vi toàn cầu. Giá trị của Quy tắc VIAC 2026 không chỉ nằm ở việc tiếp thu các khái niệm quen thuộc của trọng tài quốc tế, mà còn ở cách VIAC chọn lọc, điều chỉnh và nội địa hóa các cơ chế này để bảo đảm tính tương thích với khuôn khổ pháp luật Việt Nam và thực tiễn giải quyết tranh chấp trong nước.

Ở góc độ người hành nghề tố tụng trọng tài, việc ban hành Quy tắc VIAC 2026 không chỉ đặt ra yêu cầu cập nhật đối với luật sư và trọng tài viên trong việc lựa chọn chiến lược tố tụng, mà còn tác động trực tiếp đến tư duy phòng ngừa và đối mặt với tranh chấp của doanh nghiệp. Việc nghiên cứu Quy tắc VIAC 2026 không nên dừng lại ở việc phân tích các quy định mới mà cần được nhìn nhận như sự chuẩn bị cần thiết cho một giai đoạn phát triển mới của trọng tài thương mại tại Việt Nam – giai đoạn giao thoa và hội nhập quốc tế.

Phụ trách

Trần Phạm Hoàng Tùng I Luật sư Thành viên Điện thoại: (84) 901 334 192 Email: tung.tran@cnccounsel.com

Trần Anh Thy I Cộng sự Điện thoại: (84) 347 924 900 Email: thy.tran@cnccounsel.com

Liên hệ

Mọi thông tin vui lòng liên hệ:

CÔNG TY LUẬT TNHH CNC VIỆT NAM

Địa chỉ: 2A1 Nguyễn Thị Minh Khai, Phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: 028 6276 9900

Hotline: 0916 545 618

Email: contact@cnccounsel.com

Website: cnccounsel

Sẽ rất vui khi bạn ghé thăm văn phòng của CNC bởi ở đó bạn sẽ được trao đổi với Luật sư phù hợp nhất với hoàn cảnh của bạn. Tất nhiên, nếu bạn không thể thu xếp để gặp trực tiếp, chỉ cần gửi email cho chúng tôi tại địa chỉ contact@cnccounsel.com hoặc gọi số máy (+84-28) 6276 9900.

Miễn trừ:

Bản tin này được chuẩn bị hoặc được sử dụng vì mục đích giới thiệu hoặc cập nhật cho khách hàng những thông tin về những vấn đề và/hoặc sự phát triển các quan điểm pháp lý tại Việt Nam. Các thông tin được trình bày tại bản tin này không tạo thành ý kiến tư vấn thuộc bất kỳ loại nào và có thể được thay đổi mà không cần phải thông báo trước.

——————————————-

[1] Điều 3.2 Quy tắc VIAC 2026

[2] Điều 3.2.d Quy tắc VIAC 2026

[3] https://viac.vn/tin-tuc-su-kien/ams-2026-%7c-dien-dan-khoa-hoc-trong-tai-hoa-giai-quan-tri-to-tung-trong-tai-trong-tranh-chap-chuoi-n2408.html

[4] https://www.ciarb.org/media/xbbegf1e/guidelines-on-third-party-funding_-published-final.pdf